خانواده کوهنوردان چنلی بئل مراغه / یای شهری-مؤهوردار-سویوق چای

به نام خدا

خانواده کوهنوردان چنلی بئل مراغه

برنامه جمعه مورخه 98.06.01

اطلاعات فنی برنامه:

مسیر: طبیعت گردی از یایشهری به مؤهوردار و برگشت از دره سویوق چای (به تحریف صوفی چای)/ ارتفاع صعود شده: 580 م /طول مسیر: 14.43 ک م / سرعت متوسط حرکت: 4.3 ک س/ سرعت متوسط کل: 2.6 ک س/ بیشترین شیب مسیر: %21.9+ ،%30.7-

* وجه تسمیه سویوق چای:

رودخانه سویوق چای که از دره های چپیشلی و منطقه تورپاقلی در شمال و غرب منطقه باییندیر سهند سرچشمه می گیرد به تحریف صوفی چای نامیده شده است.

یکی از دلایلی که باعث تحریف و اشتباه در ثبت کتبی اسامی مکانها می شود عدم درک درست و کامل ثبت کنندگان از واقعیت و نقطه جغرافیایی مورد بحث است. اسامی مکانها در زبان هر محل که توسط ساکنان همان منطقه گذاشته شده است، دقیقا و عینا منطبق بر همان نقطه با تمام ویژگیهای آن می باشد. به عبارت دیگر، مردم هر منطقه اسم با مسما و با وجه تسمیه کاملا درست و دقیق را برای نقاط جغرافیایی محل زندگی خود انتخاب کرده اند؛ چون با آن زیسته و کاملا درکش کرده اند و حتی این نقاط جغرافیایی جزئی از زندگی و وجود زبانی-فرهنگی-معیشتی آنان شده است. تدبر و تعمق در اسامی مکانها در صورتی که هر کس از نزدیک آن را دیده و حداقل ساعاتی را در آن نقطه سپری کند به وضوح وجه تسمیه مکان را نه به صورت ذهنی که به صورت عینی برای مشاهده کننده اثبات کرده و حتی باعث شگفتی و لذت وی از دقیق بودن آن خواهد گردید.

وجه تسمیه رودخانه سویوق چای نیز از این قاعده مستثنی نیست. نگارنده شاید حدود بیست سال در مورد نام این رودخانه نظری نداشت چون تحقیقی هم در این مورد انجام نداده بود. البته نکته قابل ذکر در مورد اسامی مکانها این است که اولویت اول در تحقیق، تحقیق میدانی و ثبت و ضیط دقیق تلفظ نام در زبان ساکنان محل است. برعکس برخی موضوعات که تحقیق کتابخانه ای یا تلفیقی لازم دارد، اسامی مکانها نخست باید به صورت میدانی تحقیق شده و سپس از تحقیق کتابخانه ای نیز ممکن است بهره برده شود. شنیدن لفظ "سویوق چای" برای اولین بار از زبان متکلمی که خواندن و نوشتن ترکی نمی دانست، یعنی آموزش ذهنی (از هیچ نوعی) در مورد زبان ترکی ندیده بود در حقیقت کشف نام واقعی این رودخانه به حساب می آمد. متکلم آموزش ندیده یک زبان که ذهنش به هیچ وجه درگیر قواعد یا سایر وجوه آموزشی زبان نبوده و صرفا به صورت شفاهی آن را تکلم می نماید در حقیقت برای زبانشناسی حجت محسوب می شود. چرا که دانسته های شفاهی در طول هزاران سال و بنابر بر قواعد طبیعی زبان و به صورت دست نخورده منتقل شده و کاملا قابل اعتماد می باشند البته به شرطی که ذهن متکلم توسط آموزش زبان دیگر تحت تأثیر قرار نگرفته باشد و همین امر اکنون تحقیق میدانی را نیز در این مورد بسیار دشوار نموده است.

در سایر لهجه های مراغه (منظور شیوه ها یا لهجه های فرعی به صورت طوایف یا خانواده هاست) نام این رودخانه صوفوچایی ادا نمی شود بلکه حالت شنیداری آن به صورت "سویوچچایی یا سویوتچایی" با استرس اصلی در هجای دوم کلمه است. این استرس در حقیقت مطابق همان تلفظ اصلی سویوق چای است که استرس کلمه سویوق در هجای دوم آن است.
از آنجایی که لهجه مراغه به لحاظ بسیار قدیمی بودن دچار تغییرات زیادی شده است همین امر تشخیص ریشه ها را به شدت مشکل می نماید. در لهجه مراغه به لحاظ قدمت کلمات دچار ساییدگی زیادی شده اند و در این میان "سویوق چای" نیز به همین صورت با حذف "ق" و جبران آن به صورت تشدید خفیف به صورتی که گفته شد تلفظ می شود. البته در نسلهای جدیدتر و تحصیلکرده که دیگر کلامشان نمی تواند حجت قرار گیرد (چون از معیارهای اصیل و بکر زبان ترکی دور شده اند) انتقال استرس به هجای اول نیز مشاهده می شود که تقریبا ریشه اصلی را در خود گم کرده و به صورت "سووو چایی" با استرس هجای اول ادا می شود و این واریانت در ذهن همان تحصیلکرده ها دوباره احتمال "صوفی" را تقویت می کند.

نسبت دادن لفظ صوفی در نام این رودخانه حتی اگر به قدمت اشعار اوحدی مراغه ای نیز باشد احتمالا ممکن است مطابق همین فرآیند فارسیزه کردن اسامی به جهت اینکه زبان آموزشی و کتبی نویسنده فارسی بوده است، انجام گرفته باشد. دو لفظ "صوفی" و "سویوق" فقط دارای صدای مشترک اول می باشند. حال اگر اصل این اسم "صوفی" بوده است می بایست در تلفظ محلی که طبیعتا تمایل به ترکی کردن آن داشت و مطابق قواعد آوایی زبان ترکی "صوفو-Sofu" می شد نه اینکه تبدیل به یک کلمه دیگر کاملا ترکی بشود. مثالهای متعددی از کلمات غیر ترکی در کلام ترک زبانان وجود دارد که تلفظ کلمه طبق قواعد ترکی تغییر یافته است اما نه اینکه کلمه غیرترکی به یک کلمه کاملا مشخص ترکی تبدیل شود!

از طرفی دره سویوق چای از سرچشمه های آن گرفته تا نزدیکی خود شهر مراغه در مسافتی بیش از بیست کیلومتر کلا دره ای تنگ بوده و جای فراخ بسیار کمی دارد. همین امر باعث می شود که آفتاب گیری کمتری داشته باشدو حتی در گرمترین ماه و روزهای سال، اگر گذرتان به این رودخانه بیافتد مشاهده خواهید نمود که آب آن چقدر خنک و حتی سرد است. اندکی زندگی با این رودخانه و لمس آن می تواند به راحتی وجه تسمیه "سویوق چای" (رودخانه سرد) را برای آن به عینه مشخص کند.
در هر حال وقتی تلفظ صریح "سویوق چای" در میان متکلمین بکر ترکی هنوز موجود است احتیاج به هیچ بحثی نیست. خود نگارنده وقتی در وسط تابستان در دوسال پیاپی در طی سفری که در دره سویوق چای از یایشهری تا سرچشمه های آن در تورپاقلی و بالاتر از آن در دره چپیشلی داشت فرای هرگونه بحثی به عینه وجه تسمیه آن را به طور کامل لمس و درک کرد! یعنی اگر قرار می شد این رودخانه دوباره نامگذاری شود، باز هم همان نام سویوق چای شایسته آن بود! نامهای اصیل جزء لاینفک هویت پدیده های طبیعی هستند؛ بسیار دقیق و نشان دهنده عین آن پدیده.

تصاویر: